Sergey Dovlatov – Çamadan

     Yeni il gəldi… Yeni kitablar məni gözləyir, mən də onları oxumağı özü də səbrsizliklə )) İlk olaraq, yanvar ayı üçün niyyətim ötən il bitirə bilmədiyim kitabları “Oxuduğum kitablar” siyahıma əlavə etməkdir. Bu yolda atılan ilk addım Sergey Dovlatovdan “Çamadan” oldu. 2019-un ilk kitabı olan “Çamadan” sadəcə əlimin altında olduğu üçün oxumağa başlasam da, məni özünə cəlb etməyi bacardı.
      Bu kitab 2013-cü ildə Alatoran Yayınlarından

işıq üzü görüb. Həmçinin, qeyd edim ki, Sergey Dovlatovun əsərlərinin Azərbaycan dilində ilk nəşridir. Son zamanlar bu nəşriyyat dünya 

ədəbiyyatından xeyli sayda fərqli əsərləri oxuculara təqdim etməsi ilə diqqətimi cəlb edir. Mən də artıq 1 ildir ki, elə bu əsərlərə üstünlük verirəm desəm yanılmış olmaram.      

Keçək əsas məsələyə… Sergey Dovlatov yəhudi əsilli rus yazıçıdır. XX əsrin sonlarında rus ədəbiyyatında ən çox sevilən və oxunan yazarlar sırasındadır. Baxmayaraq ki, jurnalist kimi fəaliyyət göstərib, bir sıra qəzetlərdə yazıları dərc olunub və bunun sayəsində xeyli tanınıb, siyasi görüşləri ucbatından bir müddət oxunulmayıb, təzyiqlərə məruz qalaraq Nyu-Yorka mühacirət edib. İllər sonra dəyəri anlaşılan yazarın çox sayda kitabı olmasa da, xeyli oxucusu var. “Çamadan” avtobioqrafik əsər olub bir çox dilə tərcümə olunan kitablarındandır müəllifin. 1986-cı ildə qələmə aldığı “Чемодан” 
kiçikhəcmli əsər olsa da o zamankı rus cəmiyyətini bütün mənfilikləri, haqsızlıqları ilə oxucu qarşısında ifşa etməyə müvəffəq olub bu əsərlə. Oxuyarkən “Bu qədər şey yaşayıb, həyata bu qədər laqeyd baxmaq necə mümkün olur? deyə sual yarandı məndə. Ancaq sonra yazara haqq verdim, belə bir dövrdə, cəmiyyətdə yaşayıb, bütün iyrənclikləri ilə insanları tanımaq və mövcud şəraiti dəyərləndirməyə yazar sadəcə laqeydliyi hesabına müvəffəq olub. Çünki hər şeyi içində dərindən hiss edən biri bu yaşadıqlarına – həbs olunmağa, təqib və təzyiqlərə, qərib ölkədə həyat sürməyə məruz qalmağa necə dözə bilərdi, ağrı-acı, bəlkə də üsyan ilə necə hər şeyi ifşa edə bilərdi?! “Çamadan” əsərində müəllifin həyata barmaqarası baxmaqla hər şeyi anlatma tərzi çox xoşuma gəldi, hələ tərcümə mükəmməl olmasa belə əsərin ideyası, xəfif zarafat anlayışı zövqümü oxşadı.

        Bir çamadan düşünün, 36 il yaşayıb hər şeyinizi sığışdıra bildiyiniz bir çamadan. Bu çamadanla xarici ölkəyə üz tutan bir yazıçı… Siz nə deyərdiniz, o, bir çamadan dolusu xatirə ilə ölkəsindən uzaqlaşır, yoxsa bu qədər il yaşadığı doğma ölkəsini tərk edərkən əlində qalan sadəcə bircə çamadanı dolduracaq qədər olan xatirələrdir? Məncə, xatirələrin çoxluğu deyil əhəmiyyətli olan onların bir ömrə bəs edəcək qədər dəyərli olmasıdır məsələ. Müəllifin özünün dediyi kimi:

“Vətəndə yaşadığım 36 il ərzində əldə etdiyim hər şey mətbəx stolunun üstündə idi. Öz-özümə fikirləşdim – doğrudanmı, elə bu? Sonra cavab verdim – hə, elə bu. Və burda, necə deyərlər, xatirələr axıb-tökülüşdü. Yəqin, onlar bu cır-cındır əski-üskülərin arasında gizlənmişdi. İndi isə ortalığa çıxıblar. Bu xatirələri “Marksdan Brodskiyə” adlandırmaq da olar. Ya da – Mən nə əldə etmişəm?” Ya da ki, sadəcə, - “Çamadan”…

       Yazıçı mühacirətdə olduğu Nyu-Yorkda çamadanını açır və içindən çıxan səkkiz əşya ilə səkkiz xatirəsini oxucuları ilə paylaşır. Bütün səmimiliyi ilə, sıxmadan, şişirtmədən, hətta bəzən zarafat da qataraq yaşadıqlarını maraqla çatdırır. Krepdən hazırlanmış fin corabları, nomenklatur çəkmələr, kostyum, zabit kəməri, Fernan Lejenin gödəkçəsi, poplin köynək, qış papağı, sürücü əlcəkləri – bunlar indi ona mənasız gəlsə də, istifadə olunmasalar belə hər birinin xatirəyüklü əşyalar olduğunu xatırlayır. Beləcə, Sergey Dovlatovun indiki mövqeyə gələnə qədər keçdiyi həyat yolundan 8 fraqment gözlərimiz qarşısında canlanır. İşlədiyi redaksiyadan tutmuş hərbi xidmətinə, müvəqqəti vəzifələrdə çalışmağından tutmuş uşaqlığının keçdiyi yerlər, valideynləri, dostları, hətta həyat yoldaşı ilə necə tanış olduqlarına qədər bütün məqamlar bu çamadanda – bu kitabda öz yerini tapıb.
   

 Kitabda ən sevdiyim fikirlər bunlar oldu:

“Əksər adamlar həll olunmasının sərf etmədiyi problemləri həlledilmız hesab edir. Və onlar doğru cavabların tələb olunmadığı saysız-hesabsız suallar verirlər… “

“Aşiq olmuş yoxsulun istənilən fikri cinayətə aparır.”

      Ən bəyəndiyim məqamlar isə uşaqlıq qonşusu ilə özünü, ailəsini etdiyi müqayisə, “Şahzadə və Dilənçi” bənzətməsi, həmçinin, onun kimi arvadının da laqeyd münasibət ilə ailə həyatlarını sürdüklərini düşündüyü zaman əlinə təsadüfən keçən bir albomla həyat yoldaşının onu nə qədər çox sevdiyini anlaması oldu.
         Ümumiyyətlə, bezmədən oxuduğum kitablardan oldu, ilk başladığım zaman bunun əksini düşünsəm belə. Ancaq mütaliə zamanı “həm bitirmək istəyib, həm də bitirsəm məyus olacağam” hissi yaşamadım. “Çamadan” Sergey Dovlatov yaradıcılığı ilə ilk tanışlıq və oxuduğum ikinci avtobioqrafik əsər oldu mənim üçün. Bu əsər məndən 3 bal aldı. Növbədə eyni müəllifdən daha bir kitab olacaq.

Hermann Hesse - Demian

  Hermann Hesse ilə ilk tanışlığım "Demian"la oldu. Bu kitabı sürünərək oxudum desəm yerinə düşər. Oxucuda maraq doğurmayan əsərlər hər zaman gec bitir. Nə olacağı, nə baş verəcəyi maraqlı gəlmədiyi üçün davam etməyə stimul olmur. Bu da mənim sadəcə bitirmək məqsədilə universitetdə, evdə tapdığım boş vaxtlarda oxuduğum bir kitab oldu.
      Bu əsəri bəyənməməyimdə avtobioqrafik xarakter daşımasından daha çox yazıçının düşüncələri, hadisələrə yanaşma tərzi mühüm rol oynadı. Oxuyarkən həyatda nə istədiyini bilməyən bir insanın uşaqlıq, gənclik xatirələri ilə qarşılaşırıq. Müəllifin həyat, sevgi, din, dünya ilə bağlı düşüncələrinin şahidi oluruq.
      Hermann Hessenin həyatını araşdırdığım zaman da onun müxtəlif sahələrdə işləməsi, ailəsinə münasibəti ilə həyatda dəqiq məqsədi olmayan, öz yolunu tapa bilməyən biri olduğu aydın oldu. Ağır həyat keçirən müəllif 15 yaşında valideynləri tərəfindən ruhi xəstəliklərin müalicəsi üçün yaradılan xəstəxanaya yatırılır. Xəstəxanadan çıxandan sonra həyatına davam edən Hesse ailə həyatı qursa, 3 oğul atası olsa da uğursuzluqlar onu rahat buraxmır. Oğlunun ölümü və həyat yoldaşının psixoloji xəstəliyinin təsiri nəticəsində depressiya mərhələsi keçirən yazıçı yaradıcılığa davam edir. Elə "Demian" da həmin dövrün məhsuludur. Bu avtobioqrafik əsər Hessenin daxili həyəcanlarını, təlatümlü dünyasını Emil Sinkler adlı bir oğlanın həyatı kimi qələmə almasını əhatə edir.

      Doğru deyilir, oxuduğunuz kitabı sevməsəniz belə ona sərf etdiyiniz zamanı vaxt itkisi hesab etməyin, çünki mütləq ondan bir şey qazanacaqsınız. Mənim də ümumi ideya diqqətimi cəlb etməsə belə bəzi fikirlərə maraqsız deyə bilmərəm. İki fərqli dünyanın müqayisəsi, bir şeyi ürəkdən istədiyin zaman onun reallaşması, yaradılan hər sənət əsərinin insanın daxili dünyasının təzahürü olması maraqlı nüanslar olsa da, insanı düşünməyə vadar etsə də, dinin səthi təsviri, "Abraksas" adlı Allah və şeytanı özündə birləşdirən bir varlığın mövcudluğu haqqında düşüncələr və bu varlığa uyğun olaraq edilən günahlara bəraət qazandırılması bəyənmədiyim fikirlərdən oldu.
      Kitab haqqında oxucuların ideyaları ilə tanış olduğum zaman bir çoxunun sevdiyi kitablar arasında yer aldığını gördüm "Demian"ın. Həqiqətən zövqlər müxtəlifdir. Deməli, bir çox insan özünə yaxın, düşüncə tərzinə uyğun nə isə tapa bilib bu kitabdan.
      Sonda kitabı bitirdiyimdə məndə yaranan fikir canlı süjet xəttinin olmaması, darıxdırıcı bir əsər, xatirələr toplusu təsiri bağışlamasından ibarət idi.
Bəyəndiyim fikirlərdən bəziləri:

• ~ Hamının yaranışı eynidir, lakin hər birimiz sonsuzluğun sıçrayışı, cəhdi olaraq öz şəxsi məqsədimizə yönəlirik. Bir-birimizi anlaya bilərik, amma hər kəs özünü izah edə bilər. 
• ~ İnsan həyatı onun özünə gedən yol, daha doğrusu, bu yola çıxmaq cəhdi, cığırıdır. Heç kəs sonadək və bütövlükdə özü ola bilməsə də, həmişə buna cəhd edib: kimisi kor-koranə, kimisi şüurla - bir sözlə, kim necə bacarıb. 
• ~ Bizim gördüyümüz şeylər elə özümüzdə olanlardır. İçimizdə daşıdığımız reallıqdan özgəsi yoxdur. İnsanların çoxu ona görə qeyri-real şeylərlə yaşayırlar ki, xarici təsvirləri reallıq kimi qəbul edirlər, daxili dünyalarını isə qımıldanmağa belə qoymurlar.

"Demian" məndən sadəcə 2 bal ala bildi...

14.04.2013     /     4.59 a.m.