Stefan Zweig – Şahmat

       İlin on birinci kitabı Stefan Zweigdan “Şahmat” əsəri oldu. Sevə-sevə oxuduğum əsərlər sıyahısı hazırlasam yəqin ki, Şahmat ön sıralarda yerini alar. “Şahmat”ın Qanun nəşriyyatının miniklassika layihəsi çərçivəsində işıq üzü görən variantını oxusam da, eyni zamanda audio kitab olaraq türk dilində dinlədim. Paralel olaraq həm dinləyib, həm oxumağı çox sevdim. Bir nüans da diqqətimi çəkdi ki, artıq neçənci miniklassika kitabıdır bitirirəm, nəşriyyatın digər kitablarına nisbətən daha gözəl, dəqiq tərcümə və cüzi orfoqrafik səhvlər bu kitablar üçün ümumi cəhətdir.       
        Stefan Zweigla ilk tanışlığım “Şahmat” əsəri sayəsində oldu və elə ilk əsərdən də qəlbimi fəth etməyi bacardı. O, hərtərəfli ədəbiyyat nümayəndələrindən biridir. Təkcə hekayə yazarı kimi tanınmır, eyni zamanda ssenari, roman, xatirə, bioqrafiya və səyahət janrlarında da özünü sınamışdır. Siyasi vəziyyətin gərginləşməsi nəticəsində doğma ölkəsini tərk etmək məcburiyyətində qalan yazar bir çox ölkələrə səyahət etmiş və yaradıcılığını davam etdirmışdir. Elə “Şahmat” əsəri də yazarın Braziliyada sürgündə olarkən qələmə aldığı şahəsərdir. Bu əsərlə yazar həm yaşadığı dövrün siyasi oyunlarını bütün çirkinliyi ilə oxucuya çatdırır, həm də psixologiyanı nə dərəcədə gözəl bildiyini, insanın daxilinə nüfuz edərək isbat edir.        

          Orijinal adı “Schachnovelle” olan əsər 1942-ci ildə qələmə alınmış, qısa zaman kəsiyində Almaniyada ən çox oxunan kitablardan birinə çevrilmişdir. Mövzu barədə qısaca onu deyim ki, oxuduğumuz bir çox əsərdən fərqli olaraq hadisələr sadəcə bir məkanda cərəyan edir. New York'dan Buenos Aires'e səyahət edən gəmidə. Burada bir-birindən xəbərsiz iki şahmat dahisi səfərdə olur. Hər ikisi təsadüf və müəyyən qədər də məcburiyyət nəticəsində şahmatla tanış olmuş, bununla da həyatlarının dönüş nöqtəsini yaşamışlar. Onlardan biri Mirko Czentovic kimsəsiz qaldığı bir dövrdə onu himayəsinə götürən keşiş sayəsində şahmatla tanış olmuş və bütün çatışmazlıqlarını bu möhtəşəm oyunla örtmək şansı əldə etmişdir. “Mən susuram, oyunum danışsın.” prinsipi ilə qarşısına çıxan bütün rəqibləri məğlub edərək dünyaşöhrətli şahmat çempionuna çevrilmişdir. Digəri isə Gestapo tərəfindən psixoloji işgəncəyə məruz qalan köklü ailədən olan sabiq vəkil Dr B. sorğu-sual olunmaq üçün aparıldığı otaqda oğurladığı bir kitab sayəsində şahmatı həyatına daxil etmiş və yaşamını davam etdirmək üçün onu tək vasitə olaraq görmüşdür. Hər iki qəhrəmanımızın həyatında bu oyunun yeri əvəzsizdir. Mirko zəif təxəyyülü ilə oyunu görmədən təsəvvür edə bilmədiyi halda. Dr. B. hər gün məşq edərək daxilində yaratdığı Ağ Mən və Qara Məni sayəsində saysız-hesabsız oyun qurub oynayaraq hər gedişi təxmin etmək və nəticəni vaxt sərf etmədən müəyyənləşdirmək bacarığına yiyələnmişdir.

       Səfərdə bu iki şahmat dahisi üz-üzə gəlir və oyunun gedişinə ustalıqdan çox psixologiya hakim kəsilir. Mirko ilk oyunda məğlubiyyəti soyuqqanlılıqla qəbul edərək rəqibinin zəif cəhəti üzərində dayanaraq onun oyundan çəkilməsinə şərait yaradır.
       Yazarın şahmat haqqında bu qədər bilgi sahibi olmasından daha çox insanların duyğularını məharətlə əks etdirməsi məni heyran etdi. Bir insanın oyun oynayarkən, məğlub olarkən, qələbə qazanarkən, ünsiyyətdə olarkən, sevinərkən, qorxarkən hər anında keçirdiyi hissləri ancaq Stefan kimi psixologiyaya aşiq bir yazar belə ifadə edə bilərdi. Onun Freud və psixologiya sahəsində apardığı araşdırmalar bu əsərində özünü aydın büruzə vermişdir.
        Hər şeyi əlindən alınmış bir otağa məhkum edilmiş, informasiya vasitələri və ünsiyyətdən uzaq tutulmuş bir əsir. Onun hər anına hakim olan tükənmişlik hissi. Yeni bir üz görəndə, əqidəsinə tərs olduğu halda məcburiyyət qarşısında qalıb bir kitab oğurlayanda, bir səs eşidəndə bu insanın içində yaranan sevinc hissi bizimkindən xeyli fərqlənir. Heçliyin içində məhv olan bir həyat üçün şahmata aid bir kitabın həyatın bir budağından yapışmağa kömək edən gücü. Psixoloji işgəncənin fiziki işgəncədən nə qədər ağır olduğunu göstərən amillər. Tənhalıq duyğusunun hər keçən gün daha çox boğduğu insanın bu əzaba dözmək üçün yaratdığı yeni Məni. Və sonda bir xəstəxana otağında dəlilikdən son anda qurtulmuş bir insan…        

           Bütün bunları oxuduqca insan sanki hər anı özü yaşayırmış kimi hiss edir, sanki öz duyğularını qələmə alırmış kimi tanış cümlələr oxuyur. Bu bir yazarın gücüdür, dahiliyidir. Mənə ilk kitabından bu qədər təsir edən yazar bəlkə də olmamışdı. Ona görə də bu kitabı bitirən kimi Stefan Zweig imzalı daha bir kitabı oxumağa başladım. “Şahmat” sayəsində həm möhtəşəm bir əsərlə, həm də oxucusuna əvəzsiz duyğular yaşadan bir yazarla tanış oldum. Məndən 5 bal alan bu kitab hər kəsə oxumaq üçün tövsiyə edəcəyim əsərlərdən də biri oldu.